Hoe ons brein razendsnel oordeelt

In het artikel over het halo-effect deelde ik hoe één opvallende eigenschap ons totale oordeel kan kleuren. Maar dat effect ontstaat niet in het luchtledige. Nog vóórdat zo’n totaalbeeld ontstaat, heeft ons brein al een keuze gemaakt. Snel. Automatisch. Zonder dat we het merken.

In dit artikel deel ik meer over de onderliggende breinwerking: cognitieve of breinsnelkoppelingen, ook wel heuristieken genoemd.

Een snelkoppeling in het brein

Ons brein is continu bezig met keuzes maken: wat zie ik, wat vind ik, wat doe ik? Om dat allemaal vol te houden, zoekt het brein naar de kortste route. In plaats van alle kennis en ervaringen die je ergens over hebt rustig langs te lopen, pakt het brein wat het snelst beschikbaar is. Dat noemen we een snelkoppeling.

Wanneer je een vraag krijgt of in een nieuwe situatie belandt, doorzoekt je brein niet eerst alles wat je ooit hebt geleerd of ervaren (van het idee alleen al word ik moe). Het kiest wat het meest toegankelijk, herkenbaar of emotioneel geladen is. Dat wordt het uitgangspunt voor je oordeel.

Wanneer iemand je vraagt wat je vindt van hoogbegaafdheid of hoe het is om les te geven aan groep 5, dan gaat je brein niet eerst al je opleidingen, boeken, leerlingen en gesprekken af. Het haalt als het ware één duidelijke gedachte naar voren en gebruikt die als antwoord. Dat is efficiënt, maar ook beperkt.

Dit is natuurlijk voortdurend aan de hand (niet alleen in het onderwijs uiteraard, maar daar hou ik het even op wat betreft de voorbeelden. Maar denk gerust aan je eerste oordeel over veganistisch eten, die ene buurman of het aantal kilometers dat je per uur door de stad mag rijden).

Je ziet een leerling binnenkomen, hoort een paar zinnen, observeert een paar gedragingen en voor je het weet heb je een beeld. Dat beeld voelt compleet, terwijl het een deel laat zien en je het snel met je eigen kijk op de wereld kleurt.

In de psychologie worden deze mechanismen heuristieken genoemd. Ze helpen ons snel beslissen, tegelijk zijn ze per definitie onvolledig. Ze laten niet alles zien, alleen datgene wat het brein op dat moment het meest passend vindt.

Veelvoorkomende mentale snelkoppelingen (heuristieken)

Er zijn verschillende manieren waarop ons brein snel conclusies trekt:

• Availability heuristic: We vertrouwen op wat er het makkelijkst te herinneren is, bijvoorbeeld recente of opvallende ervaringen.
• Representativeness heuristic: We matchen nieuwe dingen met bestaande ideeën in ons hoofd, zelfs als die niet helemaal kloppen.
• Affect heuristic: We laten onze keuzes beïnvloeden door gevoelens die meteen opkomen, zonder lange analyse. Vaak hebben we niet eens door dat er uberhaupt een gevoel meespeelt in het verhaal. Want razend snel worden er ook argumenten aangedragen door het brein om lekker bij je eerste idee te kunnen blijven.

Deze mentale snelkoppelingen zijn voorgeprogrammeerde systemen: ze werken snel, stil en automatisch. Als je niet oplet, sturen ze je oordeel – en daarmee je beslissingen in de klas, in gesprekken met ouders, of bij beleidskeuzes – zonder dat je het merkt.

Zijn er voordelen?

Zonder deze snelkoppelingen zou het onderwijs vastlopen. Wat zeg ik, zou je leven vastlopen. Al heb ik dit niet uitgeprobeerd, maar in mijn voorstelling gaat het in ieder geval bijzonder traag allemaal. Niet echt wenselijk vermoed ik. De snelkoppelingen maken het mogelijk om te functioneren in een complexe en dynamische omgeving.

Voorbeelden:

• Je ziet een leerling afhaken en besluit meteen het tempo aan te passen.
• Je herkent bij een eerste gesprek met ouders bepaalde patronen die je eerder hebt gezien en besluit daar alert op te zijn.
• Je vermoed dat een kind meer aankan dan het werk dat het nu krijgt en gaat dit samen met de leerling verder onderzoeken.

Deze snelle inschattingen zijn vaak gebaseerd op ervaring en expertise. Ze maken professioneel handelen mogelijk, juist onder tijdsdruk. In die zin zijn breinsnelkoppelingen geen zwakte, maar ook niet per se een kracht.

We hebben allemaal verschillende focuspunten. Het is heel waardevol om deze te erkennen en juist in te zetten. Als specialist hoogbegaafdheid is het onwijs frustreren om jezelf steeds te moeten verdedigen. Het is mooier om het vertrouwen te ervaren dat dit specialisme je focuspunten mag zijn. Uiteraard fijn als jij op jouw beurt bewust kunt zien wat de waardevolle kanten van je collega’s zijn. Van tijd tot tijd met een open houding reflecteren kan absoluut geen kwaad.

Nadelen op school

De keerzijde is dat snelkoppelingen selectief zijn, regelmatig te selectief. Ze laten vooral zien wat past bij bestaande categorieën in ons hoofd.

Een paar andere, minder besproken voorbeelden:

• Een leerling die weinig laat zien op schriftelijke toetsen wordt al snel gezien als zwak, terwijl hij mondeling complexe redeneringen laat horen.
• Een rustige leerling verdwijnt uit beeld, omdat het brein vooral reageert op opvallend gedrag.
• Bij hoogbegaafdheid kan een eerdere negatieve ervaring maken dat het brein vooral alert is op problemen, terwijl talent en potentieel minder aandacht krijgen. Terwijl het juist een talent is en de problemen vaak randverschijnselen.

Wat je eenmaal in je brein hebt opgeslagen, wordt sneller opnieuw gebruikt. Nieuwe informatie die niet past bij die snelkoppeling, vraagt meer moeite en wordt soms onbewust genegeerd. Hier raakt dit mechanisme het halo-effect: één indruk of ervaring krijgt steeds meer gewicht.

Nu je dit weet, wat heb je eraan?

Het doel is niet om deze breinwerking uit te schakelen. Dat kan niet, en dat hoeft ook niet. De winst zit in bewust vertragen op cruciale momenten.

Concreet kan dat betekenen:

• Bij signaleren jezelf afvragen: Is dit wat ik zie, of wat mijn brein herkent?
• In overleg benoemen dat een beeld mogelijk gebaseerd is op een snelle inschatting.
• Bij hoogbegaafdheid actief zoeken naar informatie die níet past bij het eerste oordeel.
• En samen, samen, samen signaleren!

Door ruimte te maken voor twijfel en meerdere perspectieven, geef je het brein de kans om verder te kijken dan de snelkoppeling. Dat leidt niet tot minder duidelijkheid. Het leidt tot beter onderbouwde beslissingen.

Nieuwsgierig naar meer?

In het volgende artikel wil ik gaan kijken naar het mechanisme waardoor we zo geneigd zijn te denken dat vroeger alles beter was. Wat betekent dat voor hoe we kijken naar leerlingen, onderwijsvernieuwing en ontwikkeling?